گیج دما (Temperature Gauge) ابزاری است که برای اندازه گیری و نمایش محلی دمای یک سیال یا سطح، بدون نیاز به برق یا ارسال سیگنال به سیستم های کنترل، استفاده می شود. این ابزار صرفاً برای مشاهده و پایش مستقیم توسط اپراتور در محل نصب طراحی شده است.
گیج دما که به آن ترمومتر صنعتی نیز گفته می شود، دمای فرآیند را دریافت کرده و آن را بر روی یک صفحه مدرج (عقربه ای) نمایش می دهد. نحوه عملکرد آن به طور کلی به انبساط یا تغییر خواص مواد بر اثر حرارت وابسته است.
مکانیسم های رایج عملکرد
1. گیج های دومتالیک (Bimetallic):
-
این نوع از دو نوار فلزی با ضرایب انبساط حرارتی متفاوت ساخته شده است که به هم چسبیده اند.
-
وقتی دما بالا می رود، نوارها به میزان متفاوتی منبسط شده و در نتیجه خم می شوند.
-
این خم شدن از طریق یک شفت به عقربه متصل شده و دما را روی صفحه نمایش می دهد. این گیج ها پاسخ سریع و سادگی دارند.
2. گیج های پر شده با گاز یا مایع (Filled System/Capillary):
-
این گیج ها از یک حباب (bulb) حاوی گاز یا مایع (مانند نیتروژن یا جیوه) در انتهای ساقه، یک لوله مویین (capillary) و یک عنصر اندازه گیری (مانند لوله بوردون) تشکیل شده اند.
-
افزایش دما باعث افزایش فشار گاز یا مایع داخل حباب و لوله مویین می شود.
-
این افزایش فشار باعث باز شدن لوله بوردون شده و عقربه متصل به آن دما را نمایش می دهد. این نوع برای اندازه گیری دما در نقاط دورتر از محل نمایش مناسب است.
کاربردهای اصلی گیج دما
کاربرد اصلی گیج دما در مواردی است که نظارت بصری و بلادرنگ دما برای اطمینان از عملکرد ایمن و صحیح تجهیزات کافی باشد:
1. پایش دمای موتورها و پمپ ها:
-
بررسی مستقیم دمای روغن، آب خنک کننده یا بدنه ماشین آلات مهم (مانند پمپ ها، کمپرسورها، گیربکس ها) برای جلوگیری از گرم شدن بیش از حد که می تواند منجر به خرابی مکانیکی شود.
2. نظارت بر سیستم های گرمایش و تهویه:
-
استفاده در خطوط لوله آب گرم، بویلرها (دیگ های بخار)، و تجهیزات HVAC (گرمایش، تهویه و تهویه مطبوع) برای اطمینان از حفظ دمای مورد نیاز فرآیند یا ساختمان.
3. صنایع فرآیندی عمومی:
-
نصب در تانکرهای ذخیره، خطوط لوله، راکتورهای ساده و مخازن برای نظارت محلی بر دمای سیالات یا مواد خام، به ویژه در نقاطی که دسترسی به داده های کنترل مرکزی دشوار است.
4. صنایع غذایی و دارویی:
-
استفاده در بخش هایی که نیاز به تأیید دمای استریلیزاسیون، پخت یا نگهداری است (مانند مخازن پاستوریزاسیون)، به عنوان یک ابزار تأیید بصری در کنار سنسورهای الکترونیکی.
بنابراین گیج دما یک وسیله ساده، مقاوم و کاملاً مکانیکی برای پایش دمای فرآیند در محل نصب است و نیازی به تجهیزات جانبی یا منبع تغذیه ندارد.